Lễ Then

Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
I. Đặc điểm chung
Tày- Nùng là hai dân tộc có chung nguồn gốc lịch sử, đặc điểm sinh hoạt
văn hoá tín ngưỡng gần gũi, thời gian chung sống lâu dài. Trong đời sống văn
hoá tinh thần của hai dân tộc này, Then, Tào, Bụt…có vị trí quan trọng đặc biệt.
Then là loại hình nghệ thuật, sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng nổi bật nhất, phổ biến
nhất và không thể thiếu trong các lễ nghi gia đình, xã hội và các nghi lễ chu kỳ
đời người của dân tộc Tày- Nùng ở Việt Bắc, đặc biệt ở 5 tỉnh Cao Bằng, Bắc
Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang. Then có nhiều tên gọi khác nhau như Pựt, Bựt,
Vửt, giàng… nhưng tên gọi Then vẫn là phổ biến nhất.
1. Về khái niệm
Then còn nhiều điều còn tranh cãi, song đa số mọi người thống nhất quan
niệm chung, Then là tiên (sliên), là con trời. Then giữ mối liên hệ trần gian với
Ngọc Hoàng và Long Vương. Khi làm Then, đại diện cho người trời giúp người
trần gian, mong sự tốt lành, điều thiện cứu giúp. Người Tày- Nùng quan niệm
thế giới tâm linh Then là một thế giới đa thần trong đó có thần mặt đất, trên trời,
và dưới đất. Người sống trên trời có quyền uy hơn cả, là Thần Ngọc Hoàng.
Thần linh trên trời chi phối đời sống muôn loài ở dưới đất. Có thể ban bình yên
hay bất hạnh. Người ta tin Then giữ vai trò quan trọng trung gian giữa thế giới
thần linh và con người. Then có thể giao tiếp với thần linh, truyền nguyện vọng
của con người với thần linh và thông qua Then, thần linh giúp con người thực
hiện nguyện vọng đó. Mỗi khi thực hiện cuộc hành trình từ mặt đất lên trời,
Then và đội quân dùng lời hát, tiếng đàn diễn tả cuộc hành trình của mình. Cuộc
hành trình phải vượt qua nhiều cửa ải khó khăn như: Cửa thổ công, cửa Thành
Hoàng, cửa táo quân, cửa tổ tiên, cửa pháp sư, cửa tướng, đường ve sầu, cửa ô
khuông, ô khắc, vượt biển…Then đem đến cho con người niềm tin.Nó đáp ứng
nhu cầu tinh thần của con người cho dù đó là niềm tin hão huyền, phi lý, song
nó vẫn cứu cánh cho cuộc sống và là hạt nhân của mọi quan hệ với sự tồn tại cân
bằng và ổn định của xã hội, cộng đồng, cá nhân.
Then còn là thầy thuốc chữa bệnh, người nghệ sĩ dân gian của bản làng.
Then đem đến liều thuốc tinh thần, thực hiện hành động tín ngưỡng cụ thể giải
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
toả tâm lý người bệnh. Với tư cách người nghệ sĩ, Then được nhiều người mến
mộ, là người giỏi thơ văn, biết đàn, hát, biết múa các điệu múa, điệu dân vũ của
dân tộc. Buổi lễ Then không khí linh thiêng, huyễn hoặc cuốn hút người nghe,
người xem bằng nghệ thuật của mình. Người làm Then là một nhạc sĩ, một nhạc
công, vừa đánh đàn, vừa hát, đôi khi kiêm xóc nhạc, vũ công biểu diễn trước
đám đông.
2. Nguồn gốc của Then
Qua các giai thoại ở Cao Bằng có thể biết Then có từ rất lâu, vào khoảng
thế kỷ XVI- XVII khi Mạc Kính Cung lên chiếm cứ đất Cao Bằng đánh lại nhà
Lê (1598-1625).Có nhiều giai thoại về Then khác nhau nhưng thống nhất trên 5
tỉnh của Việt Bắc thì Then có nguồn gốc ở Cao Bằng.
Lời ca có nhiều chi tiết nhất quán, phổ biến trong Then là đi sứ (pây sử)
khảm hải (vượt biển), bắt phu phen…Những đoạn “lập cầu hào quang” nói về
việc đúc đồng, đúc gang rèn sắt để bắc cầu, “thấu quang thấu nạn” kể về việc
quân Then dùng súng ống săn hươu nai. Nhiều chỗ nói quân Then được tổ chức
thành đội, có câu nói việc đốt hoả tiễn thăng thiên dùng làm pháo lệnh. Đoạn
miêu tả chợ Tam Quan mua bán nhộn nhịp đông vui…Cho thấy Then xuất hiện
trong xã hội có tôn ti trật tự, có phân chia đẳng cấp rõ rết, phân công lao động,
nghề thủ công phát triển.
II. Các hình thức sinh hoạt Then
Then có nhiều hình thức sinh hoạt phong phú và tuỳ vào phong tục tập
quán của từng vùng mà có mức độ khác nhau. Có những loại Then phổ biến sau:
1. Then cầu mong
Lễ cầu an: Người tày nùng thường tổ chức lễ này vào tháng giêng hàng
năm. Người ta đón ông bà Then về nhà lễ để cầu an bình. Lễ cầu an còn là ngày
hội tụ xóm làng, vui xuân. đây là loại Then vui, hát về tình ca, sử ca. Thường thì
người ta mời các ông bà Then có giọng hát hay, biết nhiều làn điệu đàn giỏi về
làm lễ trong ngày này để mọi người cùng thưởng thức.
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Lễ giải hạn: Lễ này được tổ chức vào bất kỳ ngày nào dịp nào trong năm.
Bởi cứ khi thấy có điều không lành, người ta thường mời Then về cúng để cầu
mong sự may mắn, an bình, tai qua nạn khỏi.
Lễ cầu bjoóc, cầu va hay còn gọi là cầu tự. Người Tày- Nùng ví con cái là
bông hoa, do vậy những đôi vợ chồng mới cưới hay không có con đều mời Then
về làm lễ cầu bjoóc, cầu va…Họ hy vọng Then hoặc mo hoặc sliên sẽ hát cầu
xin với Hoa Vương Thánh Mẫu vốn là nữ thần trông coi tình yêu, hạnh phúc,
con cái của thiên hạ. Người Tày- Nùng cho rằng bà là bà mụ của những đứa trẻ
do vậy bà có quyền ban phát hoa vàng hoa bạc cho ai là tuỳ. Mặt khác bà còn có
thể ban phát sức khoẻ cho bọn trẻ…
Lễ câu mùa, cầu đảo, diệt trùng. Đây là lễ mang tính chất cộng đồng làng
bản. Thường được tổ chức vào ngày đầu xuân tại nơi thờ thổ công, miếu thần
hoặc trên thửa ruộng của làng. Người ta mời ông Then,bà Then có nơi mời thầy
mo thầy tạo về làm lễ với mục đích cầu mùa. Lễ này ngoài những đoạ hát mang
tính nghi lễ, ông bà Then còn hát về những đoạn năm tháng, lịch, kinh nghiệm
làm ăn của từng tháng trong năm. Ngày này còn là ngày tụ hội làng bản vui
xuân, chúc mừng năm mới vui vẻ sau một năm làm việc mệt nhọc.
2. Loại Then chữa bệnh
Trước đây dân tộc Tày- Nùng cũng như các dân tộc khác đều cho rằng
người ốm, chết do nhiều nguyên nhân. Nhiều người ốm do không hiểu nguyên
nhân sinh bệnh nên họ cho rằng do thần linh ma quỷ làm hại. Có thể hồn bị xúc
phạm bỏ đi hay do sợ hãi quá cũng hốt hoảng bỏ đi. Khi đó muốn biết người ốm
bị sao người ra phải nhờ đến Then giải quyết có khả năng thương lượng với thần
linh dùng sức mạn trấn áp quỷ thần có khả năng sai khiến âm binh đi tìm hồn về
nhập vào xác. Then chữa bệnh bằng sức truyền cảm âm nhạc, thơ ca, phần nào
làm trọng chức năng an ủi, dỗ dành nỗi đau của người bệnh, làm cho mọi người
thấy tâm hồn thanh thản hơn sau buổi làm Then. Đây là phương pháp chữa bệnh
bằng tinh thần của người Tày- Nùng xưa.
3. Loại Then tống tiễn
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Những gia đình có người chết hoặc đứa trẻ xấu số, sau khi chôn cất xong,
chọn được ngày lành, người Tày- Nùng thường đón Then về làm lễ tiễn hồn
người chết đi khỏi nhà để không quấy rối những người còn đang sống.
4. Loại Then vui mừng, chúc tụng, ca ngợi
Thưòng những nhà giàu xưa kia khi có việc mừng thường hày mời Then
đến đàn, hát vui, chúc tụng ca ngợi. Những cuộc làm Then này phải theo trình tự
như các đám cúng lễ. Lời ca phần lớn ứng tác cho phù hợp với yêu cầu của hoàn
cảnh. Tuy nhiên cũng có một số bài mẫu, đối tượng giao tiếp chủ yếu là người
chức không phải là thần linh.
5. Loại Then trung lễ, đại lễ cấp sắc (lẩu Then, lẩu vửt…)
Những người làm Then thường 3-5 năm phải làm lễ cấp sắc một lần gọi
là đại lễ. Nhưng cũng có Then vì hoàn cảnh kinh tế khó khăn, không có khả
năng làm lễ đúng kỳ hạn thì phải làm lễ trung để khất. Người Tày- Nùng gọi là
trung lễ là Hất lẩu khao mạ chỉ mời một người Then đến làm giúp và chỉ cần
chút hương hoa quả thết đãi binh mã và tổ sư đồng thời xin khất với Ngọc
Hoàng đến kỳ sau sẽ làm đại lễ.
Đại lễ của nhà Then là lễ đem lễ vật gồm hương, hoa, trà rượu vàng bạc
châu báu gạo thịt bánh traí tiến dâng lên Ngọc hoàng thượng đế để thỉnh cầu nhà
vua ban cấp cho Then. Mỗi lần lẩu Then là một lần Then lên chức. Then nào lo
làm lẩu Then nhiều lần thì chức tước càng cao tăng thêm uy tín với quần chúng
có quyền hạn oai phong giải quyết nhiều việc cứu nhân độ thế.
Trong Then có chức tước quyền hạn được phân chia theo từng cấp độ
khác nhau và rõ ràng. Lẩu Then là một lễ quan trọng. Chức tước Then được
đánh dấu bằng tua trên mũ của các ông bà Then. Số tua cao nhất có thể lên tới
15. Khi không còn làm Then nữa một số nơi làm lẩu Then nhưng với mục đích
tạ ơn.
6. Then_loại hình âm nhạc
Then là một loại hình diễn xướng dân gian được tổ chức chủ yếu trong
nhà, thường là vào đêm khuya thanh vắng, do đó âm nhạc trong Then là loại
nhạc êm dịu, ấm cúng, nhẹ nhàng và tâm tình. Phạm vi sân khấu của nó là một
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
chiếc chiếu gồm một người đàn hát và người xóc nhạc vừa đủ cho ngừơi nghe
và xem trong khuôn khổ một gia đình (ngoại trừ các cuộc đại lễ Then và Then
ngoài trời).
Âm nhạc trong Then được diễn tả biểu hiện nội dung văn học có cốt
truyện dài ngắn khác nhau. Vì thế cấu trúc âm nhạc khác với các loại dân ca ta
thường gặp. Dân ca thường là khúc hát trọn vẹn được nhắc đi nhắc lại nhiều lần
với lời ca khác nhau. Nhưng hát Then lời ca nhiều khi được nhắc đi nhắc lại trên
một làn điệu nhưng không có kết thúc trọn vẹn mà liên tục cho đến hết bài bản
nội dung của một buổi Then. Cũng do quy định nội dung chặt chẽ của văn học
nên âm nhạc trong Then khá phong phú về giai điệu và chặt chẽ về tiết tấu nhịp
điệu bởi nó luôn được đi đôi với nhịp điệu của tiếng đàn và bộ xóc nhạc.
Nhạc điệu trong Then ở từng địa phương có sự tiếp thu các làn điệu dân
ca như lượn, phong slư, hát ru…có những đạo trong Then được dùng nguyên
một loại lượn như lượn cọi ở Then Tuyên Quang, lượn Then hoặc lượn Nàng
Hai ở Then Cao Bằng…Tuy nhiên Then ở mỗi địa phương, mỗi tỉnh khác nhau
đều có những màu sắc âm nhạc khác nhau. Đặc điểm này tạo cho âm nhạc trong
Then có sự giàu có về mằu sắc khúc thức và tiết tấu âm nhạc.
Âm nhạc trong Then có sự giao lưu với loại âm nhạc khác như chất giai
điệu và phong cách diễn xướng của thầy mo, trong một số chương đoạn nhưng
có phần tiếp thu và cải biến phù hợp từng nội dung văn học cũng như tính chất
của Then nhẹ nhàng, ấm cúng và sinh động hơn. Then được hình thành và phát
triển trong dân gian nhưng thường phát triển theo kiểu nối nghề nối nghiệp.
Theo kiểu cha truyền con nối, hoặc có số mệnh phải theo Then thì cũng phải
theo học thầy thành thạo một thời gian dài mới đứng ra làm Then độc lập.Cách
thức này đã biến Then trở thành một loại hình âm nhạc dân gian mang trình độ
cao, chuyên nghiệp có tay nghề đạt tới trình độ cao về nghệ thuật.
Trong lễ làm Then thường có múa và múa Then nằm trong nghi thức tôn
giáo. Tuy nhiên múa Then bao giờ cũng phải kèm theo đạo cụ. Và âm nhạc
trong múa Then đơn giản, thường dùng đàn tính và chùm xóc nhạc để đệm song
tiết tấu âm nhạc múa phong phú một số nơi có hát.
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Các hình thức âm nhạc trong Then.
Bên cạnh ý nghĩa tôn giáo tín ngưỡng, Then còn được xem xét như một
yếu tố là một loại diễn xướng do chỉ có một người hát với cây tính Then và
chùm xóc nhạc. Ở trong những cuộc đại lễ Then có nhiều ngừơi cùng đàn, hát,
múa. Như vậy âm nhạc trong Then có cả nhạc hát, nhạc đệm, nhạc không lời,
nhạc múa.
Các nhạc cụ trong Then
Nhạc cụ trong Then chủ yếu là đàn tính và đàn xóc, nhưng chuông cũng
có lúc được sử dụng tuy nhiên rất ít. Tuy chỉ có hai nhạc cụ chính nhưng các
cuộc Then có thể đảm nhiệm được phần nhạc đệm cho hát, cho múa và cả những
bài nhạc không lời, nhạc lưu không. Hai nhạc cụ cần thiết cho múa trong Then.
Một số đoạn mang nội dung cầu cúng, bẩm báo hay trình diện Then còn sử dụng
cả chuông như một sự báo hiệu với tính chất nghiêm trnag kính cẩn. Qua khảo
sát nhạc cụ trong Then ở nhiều địa phương, thấy chủ yếu và phổ biến những loại
nhạc cụ sau:
Tính Then
Tính dùng trong Then người Tày- Nùng quen gọi là “ăn tính” trong đó,
“ăn”, “tính” có nghĩa là đàn. Nhiều nơi chỉ gọi là tính có nghĩa là cây đàn tính
dùng trong hát Then, làm Then.
Tính Then giống tính tẩu của người Thái là nhạc cụ học dây chỉ gẩy. Là
nhạc cụ họ dây vì có nguồn rung là dây rung, phương pháp kích âm là dùng
ngón trỏ phải tác động vào dây theo hai chiều nên thuộc chi gẩy.
Tính năng có nhiều cỡ to nhỏ, tuỳ theo từng vùng. Loại to có âm
thanh to, khoẻ phù hợp với giọng trầm ấm, loại nhỏ có âm thanh cao, tươi sáng
phù hợp với giọng nữ trẻ. Loại cỡ trung bình có thể phù hợp với nhiều loại
giọng. Tính Then là nhạc cụ dân gian được dùng với các nguyên liêu sẵn có ở
địa phương và được làm bằng phương pháp thủ công do vậy không có một kích
thước cố định. Tính Then phổ biến ở vùng Tày- Nùng ở Việt Bắc, đặc biệt là các
tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn.
Cấu tạo
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Tính Then có cấu tạo khá đơn giản. Đàn được làm bằng gỗ nhẹ, mịn thớ,
ít cong vênh. Chiều dài cần đàn theo cách tính của nghệ nhân là chín nắm tay
cộng lại, số đo bằng chín nắm tay này tương đương với chiều dài khoảng 75- 90
cm. Cây đàn nhẵn, trơn không có phím. Phía đầu cần đàn lắp trục lên dây, tuỳ
từng địa phương dùng đàn 2 dây hoặc 3 dây mà số trục có khác nhau. Mặt cần
được lắp thẳng với mặt đàn, phía đầu trên trục lên dây người ta chạm khắc
những hoa văn hình các con vật như rồng, long mã, con phượng, con cá hoặc
bằng các thứ hoa như hoa chuối. Có đầu đàn được chạm công phu có các chữ
như Phúc thọ ninh khang ở bốn mặt.
Mặt đàn xưa được làm bằng các loại gỗ dai, xốp và chống được ẩm.
Nhiều nơi còn bưng mặt đàn bằng giấy bản ép và dùng nhựa của nâu nhựa cậy,
nhựa hồng để gắn mặt với bầu đàn. Mặt đàn được xẻ mỏng khoảng 2,5 đến 3mm
bào nhẵn tránh không có sẹo gỗ để âm thanh lan đều.
Bầu đàn đựơc làm bằng quả bầu cắt đi 1/3 để già, phơi khô. Về kích thước
các nghệ nhân thường chọn cách tính như sau: 3 nắm bầu, 9 nắm cần. Kích
thước tương ứng đường kính khoảng 15-20, chiều cao bầu đàn khoảng 12-15cm.
Tuy nhiên tùy từng vùng và ý thích nghệ nhân mà còn có nhiều kích thước các
biệt khác nhau. Để có đựoc tiếng đàn vang và chuẩn, bầu đàn phải có độ tròn và
dày đều. Xung quanh bầu đàn gần sát phía mặt đàn được khoét nhiều lỗ thoát
âm, thường khoét các lỗ tròn nhỏ tuỳ theo từng cụm (khoảng từ 6 cụm) như hình
hoa, mỗi cụm khoảng 9 lỗ nhỏ. Một số vùng như ở Lạng Sơn còn dùng bầu đàn
bằng đồng nhưng âm thanh không hay, rè và khô.
Ngựa đàn là một miếng gỗ nhỏ hình thang, chiều cao khoảng từ 1-1,4 cm,
chiều dài khoảng 3-4cm. Phía dưới ngựa luôn được khoét hình tròn hoặc hình
chữ M tạo cho ngựa luôn áp sát xuống mặt đàn, tránh được tiếng rè. Điểm đặt
ngựa là chính giữa mặt đàn tạo sự cân đối, nên tạo sự chấn rung tốt. Do vậy có
thể thấy tiếng tính có âm hưởng vang, không bị tức tiếng và có âm sắc ấm áp.
Dây đàn xưa được se bằng tơ tằm lấy sáp ong vuốt nhẵn, kêu trơn kêu gọn
tiếng mà lâu hỏng. Ngày nay người ta thường dùng dây ni lon, cước. Tính Then
có hai loại, loại 2 dây và loại 3 dây. Vùng Lạng Sơn phổ biến là loại 3 dây.
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Vùng Tuyên Quang, Hà Giang phổ biến là dùng đàn 2 dây và 3 dây. Tính Then
2 dây lên dây theo quan hệ quãng 4 hoặc quãng 5 tuỳ theo hàng âm của giai điệu
bài hát hoạc nhạc đệm. Có vùng khi hát làn điệu tàng bốc người ta còn lên dây
theo quãng 4, còn khi hát làn điệu tàng nặm người ta thường lên dây quãng 5.
Tính Then 3 dây là loại thêm một dây trầm nhất. Dây này thấp hơn dây thứ hai
một quãng 8. Vì đàn không có phím và dài ngựa đàn lại thấp nên lên dây không
quá căng, do đó trên thực tế tiếng đàn chỉ vang, có âm thanh đẹp ở ba thế tay
đầu tiên. ở các thế cao tay khi bấm dây bị dính vào mặt cần tiếng bị sạn và âm
thanh không chuẩn.
Nghệ thuật biểu hiện và khả năng diễn tấu của tính Then.
Nghệ nhân khi đánh phải đặt bầu đàn trên đùi phải, dùng ngón tay cái của
tay trái đỡ lưng cần đàn, các ngón còn lại dùng để bấm dây. Tay phải, ngón cái
và ngón 3, 4, 5 cầm ở chỗ tiếp giáp giữa bầu đàn và cần đàn, dùng ngón trỏ tay
phải để gẩy đàn theo hai chiều. Khi gẩy lên âm phát ra bởi phần thịt của đầu
ngón tay tạo ra âm sắc dịu dàng mềm mại, còn khi gẩy xuống có phần ảnh
hưởng của móng tay nên âm sắc cứng, thô và có phần hơi đanh. Khi trình diễn
hai âm đó được trộn đan xem vào nhau tạo cho tính Then có một âm sắc độc đáo
đặc biệt.
Tính Then là loại đàn có tính năng động, linh hoạt trong diễn tấu. Nó có
thể diễn tấu được bài nhạc đàn, nhạc đệm cho hát, đệm cho múa với các giai
điệu 2, 3 bè. Và tuỳ theo tình cảm giai điệu của bài hát múa, đàn, các nghệ nhân
còn trình diễn với nhiều sáng tạo phong phú khác nhau như: Ở những đoạn nhộn
nhịp hoặc tương đối tự do, các ngón bấm của tay trái có thể dùng ngón bấm của
tay trái để dùng búng, vuốt. Các ngón 3, 4, 5 tay phải có thể dùng đập và mặt
đàn tạo ra những âm tiết như tiếng trống đệm, tiếng gõ giữ nhịp. Tính chất của
tính Then nổi bật là tính trữ tình, chất phác, hồn nhiên, vui tươi và những suy tư
trong cuộc sống cuả người Tày Nùng. Tuy không phải là cây đàn hào nhoáng có
sức manh nổi bật ở bề ngoài nhưng nó thực sự là cây đàn phù hợp với kỹ thuật
tinh tế như trượt, vuốt, láy rền, vê…Nhưng đường nét lèo lượn mang tính chất
trang trí rất phù hợp vời ngôn ngữ, âm nhạc trong Then của người Tày- Nùng.
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
III. Chùm xóc nhạc
Chùm xóc nhạc là nhạc cụ thuộc họ tự thân vang, phương pháp kích âm là
gõ chùm xóc nhạc xuống một miếng vải vuông, được đặt trên sàn nhà, mặt đất
hoặc cầm chùm nhạc rung, lắc, đập vào vai người khi múa.
Chùm xóc nhạc có những tên gọi khác nhau tuỳ theo từng địa phương, có
nơi gọi là miac I (Cao Bằng), có nơi gọi là mạ, sáu mạ…và tùy từng địa phương
mà chùm xóc nhạc có kích cỡ khác nhau. Chùm xóc nhạc to hay nhỏ sẽ ảnh
hưởng tới âm sắc. Chùm xóc nhạc to thường có âm sắc vang, ấm, còn chùm
nhạc mảnh và nhỏ thường có âm sắc đanh và chói hơn, Chùm nhiều quả nhạc sẽ
có âm lượng lớn.
Cấu tạo
Cấu tạo của chùm xóc nhạc đơn giản thường gồm nhiều vòng tròn bằng
kim loại bằng đồng hoặc đồng pha bạc lông vào nhau xâu thành từng chuỗi, xen
vào đó ghép thêm những quả nhạc nhỏ rồi ghép nhiều chuỗi dài này vào với
nhau bằng một vòng tròn nhỏ to hơn để cầm hoặc ngoắc vào ngón chân cái khi
sử dụng. Chùm nhạc mỗi vùng có những hình dáng khác nhau. Nhiều vùng phần
tiếp giáp còn có trang trí một miếng đồng hình tròn, đúc đặc hoạc dát mỏng chỉ
để hở đủ cho vòng tròn chui lên. Miếng đồng này vừa tạo dáng đẹp cho chùm
xóc nhạc đồng thời để tay cầm có độ tỳ chắc chắn khi xóc nhạc. Chùm nhạc
vùng Hà Giang, Tuyên Quang ngắn gọn hơn không có những vòng tròn ngoắc
vào nhau kết thành hình dài mà gồm nhiều quả nhạc kết vào nhau thành hình
tròn để lọt đựơc vào lòng bàn tay để xóc khi múa và có thể ngoắc vào ngón chân
cái khi ông, bà Then vừa hát vừa đệm đàn.
Chùm nhạc xưa kia được làm bằng chất đồng pha với bạc nên tạo ra âm
thanh trong trẻo đặc biệt nhờ vào những miếng vải vuông có thêu hoa văn lót ở
dưới làm cho những vòng tròn của chùm nhạc khi giao thoa lên xuống không
trực tiếp chạm vào mặt bằng của chất rắn bớt được tạp âm, tạo âm hưởng hài
hoà với màu âm gảy của tính then.
Nghệ thuật biểu diễn và khả năng diễn tấu
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Nghệ nhân sử dụng chùm nhạc theo nhiều cách khác nhau. Thứ nhất là
ngoắc chùm nhạc vào ngón tay trỏ, hoặc ngón thứ ba, bàn tay ngửa tỳ khuỷu tay
lên đùi rồi gõ chùm nhạc xuống một miếng vải vuông thêu hình thổ cẩm được
đặt trên mặt sàn họăc mặt đất nơi gàn người làm Then. Thứ hai là người nghệ
nhân Then vừa hát vừa ngoắc chùm nhạc xóc vào ngón chân cái ngồi theo tư thế
xếp chân vòng tròn, dùng bàn chân dưa lên đưa xuống gõ chùm nhạc xuống mặt
sàn, mặt đất theo nhịp đàn.
Thứ ba là khi múa, nghệ nhân có thể cầm chùm nhạc vừa múa vừa lắc ,
rung hoặc đập vào vai tạo ra âm thanh với nhiều âm sắc khác nhau. Chùm xóc
nhạc có khả năng diễn tấu linh hoạt, làm chiức năng đệm cùng tính với Then,
đệm cho hát, đó là những đoạn mà Then và đội quân Then đi ngựa, tiếng chùm
nhạc vang lên cho Then và người nghe một cảm giác tiếng nhạc phát ra từ
những quả nhạc trên cỏ con ngựa đang chạy nước kiệu, gợi cho người nghe
xung quanh một hình ảnh Then và đội quân Then lên đường rất oai nghiêm, khí
thế trên lưng ngựa có cả một đoàn ngựa người hộ tống, phục dịch.Cũng có đoạn
Then dùng xóc nhạc đệm riêng cho hát. Song cũng có tới những đoạn trong các
đại lễ Then có tới 4, 5 bộ xóc nhạc hoà một lúc với tính và hát.
Ngoài chức năng đệm, chùm xóc nhạc còn là đạo cụ gây nhiều hứng thú
cho múa trong Then, ở những đoạn như chèo lừa, khảm hải…chùm xóc nhạc
thực sự gây hiệu quả về âm lượng, âm sắc, giữ vững nhịp cho múa. Trong đoạn
này thường dùng nhiều chùm nhạc để múa, người múa cầm bộ xóc nhạc trên tay
vừa múa vừa xóc nhạc, và ít nhất cũng gồm từ 4 đến 6 hoặc 8 chùm xóc nhạc trở
lên, tùy thuộc vào khả năng mời của chủ Then để hoà với nhau, kết hợp với múa
và hát, tiếng hú tạo không khí sôi nổi, vui tươi hấp dẫn, có thể nói là một trong
những chương đoạn hay nhất trong các cuộc đại lễ Then.
IV. Chuông
Chuông là nhạc cụ thuộc họ tự thân vang. Phương pháp kích âm là gõ,
khác với chuông nhiều dân tộc và nghi lễ khác là chuông được lắc hoặc rung.
Chuông trong Then có nhiều kích cỡ hình dáng và sử dụng khác nhau tuỳ theo
từng vùng.
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Chuông cấu tạo đơn giản, thường được đúc bằng đồng, trong bụng rỗng.
Khác với chuông của một số dân tộc, chuông trong Then không treo một con lắc
trong bụng mà thường dùng một thanh nhỏ bằng đồng để gõ vào thân chuông.
Thông thường chuông có đường kính từ 4- 6cm, cao khoảng 8- 10cm. Trên thực
tế, chuông vùng Hà Giang thường to hơn vùng Lạng sơn, Cao bằng, phía trên
đầu chuông có mấu để tra cán bằng dây hoặc bằng gỗ.
Nghệ thuật biểu diễn và khả năng diễn tấu
Thông thường chuông được sử dụng theo cách rung hoặc lắc. Song trong
Then, các nghệ nhân phần lớn một tay cầm chuông, một tay cầm thanh nhỏ bằng
kim loại gõ vào thân chuông theo từng hồi một. Kể cả khi múa, các nghệ nhân
vừa múa, vừa cầm chuông gõ theo nhịp của chùm xóc nhạc và nhịp điệu của
múa.
Chuông trong Then được sử dụng rất ít, song lại là nhạc cụ quan trọng
không thể thiếu trong nghi lễ Then. Nó thường được các ông bà Then sử dụng
ngay từ đầu cuộc Then, hoặc đầu của một chương đoạn mang tính nghi lễ, cầu
cúng trước bàn thờ gõ chuông để báo hiệu, thông báo một nghi lễ nào đó quan
trọng với sự trang nghiêm, kính cẩn. Ở các cuộc đại lễ Then vùng Hà Giang,
trong múa thấy sử dụng chuông gõ theo nhịp xóc nhạc vừa như một đạo cụ vừa
tăng sự phong phú về âm nhặc vừa tăng cường tiết tấu cho múa.
Kết luận
Then là một sinh hoạt tín ngưỡng, văn hoá của người Tày- Nùng, là loại
dân ca nghi lễ phong tục, Then đến với nhân dân nhằm thoả mãn nhu cầu sinh
hoạt văn hoá tâm linh cũng như gợi nguồn cảm hứng nghệ thuật bằng những câu
chuyện thần thoại, truyền thuyết dân gian, Then là sự kết tụ nhiều dòng cảm xúc
của con người. Mặt khác Then mang tính diễn xướng tổng hợp nhiều loại hình
nghệ thuật trong đó có thơ, ca, hát, múa, hội hoạ và âm nhạc. Do vậy khi Then
ra đời gần gũi và được nhiều thế hệ người Tày- Nùng ngưỡng mộ, yếu thích và
tồn tại không những chỉ xưa kia mà còn hiện lên trong đời sống của người Tày-
Nùng hôm nay. Chứng tỏ Then là một loại hình nghệ thuật dân gian đã có sức
sống bền bỉ bên trong và sự biến đổi thích nghi để tồn tại.
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Nội dung lời ca là một trong những yếu tố quan trọng và thu hút nhiều
người hâm mộ Then. Cũng như dân ca nghi lễ của nhiều dân tộc khác, diễn biến
nội dung trong các nghi lễ trong Then thường theo chiều hướng từ những bài ca
diễn xướng nghiêm trang, tôn tụng đến những bài ca nghi lễ sinh hoạt. Do đó nội
dung hư ảo, mơ hồ được giảm dần và nội dung hiện thực càng về sau càng rõ.
Nội dung một cuộc Then trước hết phản ánh tư tưởng tình cảm, nguyện vọng
ước mơ của người Tày- Nùng, một phần khá dài về sau là những câu chuyện kể,
những lời tự sự thông qua Then mà phản ánh xã hội thực của cong người Tày-
Nùng xưa.
Nội dung trong một cuộc Then không hỉ là một cuộc hành trình lên trời để
thỉnh cầu xin Ngọc Hoàng một việc cầu gia chủ mà còn có nhiều chương đoạn
miêu tả về cuộc sống trần thế và những cuộc giao tranh giữa con người với con
người và giữa con người với thiên nhiên. Nhiều chương đoạn thông qua lời hát
trong Then, trong những sự việc, bất công trong xã hội thực của người dân Tày-
Nùng. Một mặt họ có khả năng lao động sáng tạo để xây dựng cuộc sống ở trần
thế những kết quả họ vẫn cực khổ. Mặt khác ảo ảnh cõi trời tuy không đưa lại
cho họ cơm ăn nước uống cụ thể nhưng dẫu sao cũng là tạo ra một cái bóng để
an ủi, hy vọng và xoa dịu những nỗi khổ hiện tại. Ngoài nội dung những câu
chuyện kể về sự tích, những câu chuyện gần như huyền thoại hư hư thực thực
xen lẫn cuộc sống trên thiên giới khá hấp dẫn trong Then phần nào phù hợp với
tâm trạng tình cảm của người dân lao động vùng núi có lẽ vì thế mà Then đã
chiếm được cảm tình và được nhìều người mến mộ.
Nghệ thuật âm nhạc trong Then trước hết ta thấy đây là một nền âm nhạc
có trình độ phát triển khá cao. Nó thể hiện rõ ở sự cân bằng và đồng bộ giữa
nhạc hát, nhạc đàn trong Then. Âm nhạc trong Then có tính thống nhất cao và
phong phú các sắc thái địa phương. Âm nhạc trong Then mỗi địa phương khác
nhau đều mang bản sắc dân tộc đậm đà, một bản sắc thống nhất trong đa dạng.
Nghệ thuật âm nhạc trong Then là mối liên hệ không tách rời, nội dung thơ ca
đầy sức diễn tả trong Then cùng các làn điệu âm nhạc đầy chất trữ tình nhẹ
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
nhàng kèm theo nghệ thuật múa, các trò diễn và những trang trí mỹ thuật đã làm
cho Then gần gũi, hấp dẫn bền lâu trong quần chúng nhân dân người Tày- Nùng.
Nghệ nhân Then dù yêu thích Then mà theo nghề hay do có căn đều phải
học các thầy một cách nghiêm túc theo lối truyền miệng, truyền ngón tới mức
điêu luyện trong vài năm mới có thể tự hành nghề. Mức điêu luyện ở đây cũng
có nghĩa là các nghệ nhân Then đã đạt được trình độ cao về nghệ thuật văn thơ,
ca hát, đàn, múa và các trò diễn dân gian tới mức chuyên nghiệp. Ngoài những
bài học truyền khẩu, các nghệ nhân Then còn phải có ý thức rèn luyện nghề cho
mình có một trình độ đàn, hát ngày một điêu luyện. Trong quá trình tìm diễn
xướng nhiều nghệ nhân đã tự tìm tòi, sáng tạo để có thêm làn điệu âm nhạc hay,
những ngón đàn độc đáo và phong cách trình diễn hấp dẫn. Hát Then được hình
thành trong tâm thức dân gian được các nghệ nhân luôn sáng tạo, bổ sung vì thế
mà Then ở mỗi địa phương mỗi vùng đều có sắc mằu độc đáo khác nhau. Đặc
điểm này tạo ra cho âm nhạc trong Then giàu có tương đối về mặt màu sắc, giai
điệu, khúc thức và tiết tấu.
Âm nhạc trong Then ở mỗi vùng vó ảnh hưởng chất liệu thi ca của vùng
đó. Âm nhạc trong Then còn có sự giao lưu với một số thể loại âm nhạc gần gũi
như si lượn…song khi vào Then đều được các nghệ nhân biến hoá, phát triển trở
thành chất Then, nhẹ nhàng tình cảm sinh động hơn. Nhiều yếu tố âm nhạc trên
đã góp phần cho Then đạt tời trình độ nghệ thuật đỉnh cao, hấp dẫn và quan
trọng trong đời sống Then.
Ngày nay trong đời sống người Việt Nam hiện đại khi các giá trị âm nhạc
cổ truyền đang bị mai một, các giá trị ngoại lai đang lấn át, phát triển các giá trị
cổ truyền dân tộc thì Then qua bao biến thiên của lịch sử vẫn hiện diện trong đời
sống của người Tày- Nùng.
Then vẫn tồn tại trong đời sống người…như nó vẫn tồn tại từ xa xưa đến
giờ. Tuy nhiên do xã hội thay đổi Then cũng có những thay đổi để thích nghi.
Những hình thức Then thuộc dạng bói toán, chữa bệnh mơ hồ dĩ nhiên không
còn phổ biến như xưa. Những hình thức cầu an, giải hạn, vào những ngày mùa
nhàn rỗi, những ngaỳ đầu xuân, mừng nhà mới, nhất là những cuộc đại lễ Then
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
(ngày hội của nhà Then) là những cuộc Then đến nay vẫn còn nguyên sức thu
hút.
Hát Then hình thành và lưu truyền trong dân gian, sự truyền nghề không
được quy định chặt chẽ theo từng chương đoạn của ghi chép sách vở mà phần
lớn theo truyền miệng, truyền ngón. Do đặc điểm đó mà mỗi nghệ nhân được
truyền nghiệp sẽ tiếp nhận cái cũ và có những sáng tạo mới đa dạng khác nhau.
Vì thế mà Then đến nay có nhiều lớp như lớp rất cổ, lớp cổ vừa, lớp kim của cận
đại và hiện đại. Những nghệ nhân chính ngày nay thuộc lớp Then kim của cận
đại…
Then tồn tại trong đời sống tâm linh của người Tày- Nùng không chỉ
trỏog đời sống tâm linh mà còn tồn tại như một hiện tượng văn hoá cổ truyền
với nền văn hoá mới thông qua những tiết mục đàn, hát, và múa trên sần khấu.
V. Kết luận
Trong đời sống con người …không chỉ Then mới biết sử dụng tính Then,
hát Then mà cả người dân bình thường cũng vậy, đạt trình độ gần tương đương
Then chuyên nghiệp. Then được đàn, hát trong sinh hoạt hàng ngày không nằm
trong nghi lễ, đưa lên sân khấu bằng nhiều hình thức. Từ làn điệu nguyên gốc
phong phú của nhiều vùng, Then được đặt lời mới phù hợp với nội dung mới
của thời đại, do các nghệ sĩ không chuyên trình diễn tại các sân khấu địa
phương.
Thời gian gần đây nhiều nghệ nghệ thuật từ chất liệu Then. Then được
đưa lên sân khấu lớn với những nội dung có giá trị nghệ thuật nhưng gần gũi với
nhân dân.
Then là một loại hình nghệ thuật được quân chúng giữ gìn và phát huy,
vận dụng trong đời sống tinh thần. Có thể thấy rằng, dân tộc Tày- Nùng yêu
Then là yêu một loại hình diễn xướng tổng hợp độc đáo. Loại hình này đã đi sâu
vào lòng người, cảm hoá con người bằng nội dung và sức truyền cảm của giọng
hát, sự rung động của cây đàn cũng như đường nét, động tác đẹp mang phong
cách nghệ thuật múa và trang trí mỹ thuât. Tạo nên sự hài hoà âm thành và màu
sắc. Nó vừa mang tính chất nghiêm trang của nghi lễ vừa mang tính nhiều vẻ
của đời sống văn hoá dân tộc.

Xem chi tiết: Lễ Then