LINK DOWNLOAD MIỄN PHÍ TÀI LIỆU "tác dụng của thế màn chắn lên hiệu suất của phản ứng áp suất hạt nhân trong plasma": http://123doc.vn/document/1052377-tac-dung-cua-the-man-chan-len-hieu-suat-cua-phan-ung-ap-suat-hat-nhan-trong-plasma.htm
1. Lí do chọn đề tài
Plasma - hay khí ion hóa - là trạng thái thứ tư của vật chất. Phần lớn vật chất trong vũ trụ tồn tại
ở trạng thái này. Trong vật lý plasma, thế màn chắn là đại lượng được nhiều nhà khoa học quan tâm,
bởi nó là một dữ liệu quan trọng để nghiên cứu hiệu suất phản ứng tổng hợp hạt nhân, sự hình thành
những chuẩn phân tử và dạng vạch phổ trong những môi trường đậm đặc, đặc biệt là môi trường
plasma. Trong những môi trường này, thế màn chắn tăng rất nhanh theo mật độ và có khuynh hướng
làm thay đổi tính chất nhiệt động lực của hệ vật lí. Trong plasma liên kết mạnh, khi khảo sát về các
phản ứng tổng hợp hạt nhân xảy ra bên trong sao lùn trắng, sao neutron,… hàng rào thế Coulomb giữa
hai hạt nhân giảm đáng kể do hiệu ứng màn chắn của những hạt xung quanh và do đó hiệu suất phản
ứng hạt nhân phải được nhân lên với một thừa số khuếch đại tính theo thế màn chắn ở khoảng cách rất
nhỏ.
Có nhiều kết quả đã đạt được trong những năm gần đây khi tính thế màn chắn trong plasma, đặc
biệt là các mô phỏng Monte Carlo cho ta các giá trị đủ chính xác đối với những khoảng cách khá lớn
giữa các ion. Nhưng đối với những khoảng cách nhỏ, rất quan trọng trong việc tính hiệu suất của phản
ứng hạt nhân ta không có kết quả với độ chính xác tương tự, như vậy ta phải dùng phương pháp khác
để tìm thế màn chắn này. Nếu ta xác định được thế màn chắn với khoảng cách gần bằng không thì ta
có thể đánh giá được hiệu suất của phản ứng hạt nhân. Một số công trình nghiên cứu gần đây cũng đã
cung cấp các biểu thức giải tích của thế màn chắn ở khoảng cách gần không . Với sự gợi ý của thầy TS.
Đỗ Xuân Hội, tôi đã chọn đề tài cho luận văn thạc sĩ là “Tác dụng của thế màn chắn lên hiệu suất
của phản ứng áp suất hạt nhân trong plasma”.
2. Mục đích đề tài nghiên cứu
Trong phản ứng tổng hợp hạt nhân, hạt nhân phải có một năng lượng đủ lớn để thắng hàng rào
thế Coulomb giữa hai hạt nhân. Nhưng hàng rào thế Coulomb giữa hai hạt nhân sẽ giảm do ảnh hưởng
của hạt xung quanh, và giảm rất nhanh nếu mật độ môi trường lớn, do đó quá trình tổng hợp hạt nhân
diễn ra dễ dàng hơn, dẫn đến hiệu suất phản ứng tăng. Đề tài này nhằm mục đích tìm hiểu về ảnh
hưởng của những hạt xung quanh lên hiệu suất của phản ứng áp suất hạt nhân trong plasma đậm đặc.
Mục tiêu cụ thể của đề tài này là xây dựng một hệ thức giải tích cho hệ số khuếch đại của hiệu suất
phản ứng áp suất hạt nhân trong môi trường plasma đậm đặc.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
- Thế màn chắn trong môi trường plasma đậm đặc.
- Hệ số khuếch đại của phản ứng áp suất hạt nhân.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Môi trường plasma đậm đặc trong một số thiên thể như sao Lùn trắng, sao Neutron,
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu
4.1. Ý nghĩa khoa học
- Đề tài đề xuất biểu thức giải tích thế màn chắn cho môi trường plasma đậm đặc.
- Xây dựng công thức cho hệ số khuếch đại của hiệu suất phản ứng áp suất hạt nhân.
4.2. Ý nghĩa thực tiễn
Đề tài này có thể làm tài liệu tham khảo cho sinh viên chuyên ngành vật lý có học các môn Vật
Lý Thống Kê hay Phản Ứng Hạt Nhân, để có cơ hội đào sâu những kiến thức liên quan đến tương tác
hệ nhiều hạt, ứng dụng của phân bố thống kê chính tắc, hiệu suất của phản ứng tổng hợp hạt nhân. Khi
thực hiện đề tài tôi có cơ hội tham khảo một số phần mềm tin học, học cách xử lí dữ liệu, và phương
pháp nghiên cứu khoa học.
5. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp lý thuyết:
- Nghiên cứu lý thuyết về thế màn chắn và định lí Widom để xây dựng biểu thức của thế màn chắn.
- Bằng cách sử dụng phần mềm tin học Maple 13 xử lí dữ liệu của mô phỏng Monte Carlo.
6. Cấu trúc luận văn
Luận văn được trình bày theo thứ tự sau:
Chương 1. Tổng quan về phản ứng áp suất hạt nhân. Mô hình khảo sát : Dành cho việc
nhắc lại các kiến thức cơ sở vế cấu trúc hạt nhân và phản ứng tổng hợp hạt nhân, trong đó có giới thiệu
về phản ứng áp suất hạt nhân. Tiếp theo ta xét mô hình plasma một thành phần (OCP_One Component
Plasma) và các đại lượng có liên quan như thế màn chắn, hàm phân bố xuyên tâm, hiệu suất phản ứng
áp suất hạt nhân.
Chương 2. Thế màn chắn trong môi trường plasma đậm đặc : Trình bày các kết quả gần
đây của thế màn chắn cũng như biểu thức của thế màn chắn đề nghị bởi tác giả luận văn.
Chương 3. Hệ số khuếch đại của phản ứng áp suất hạt nhân : Khảo sát các biểu thức của hệ
số khuếch đại đề nghị bởi các công trình quốc tế gần đây nhất và đề nghị các công thức mới cho hệ số
này cho các mô hình OCP cổ điển cũng như lượng tử.
Nội dung của phần cuối cùng dành cho kết luận chung của luận văn.
Phần B. Nội Dung Luận Văn
Chương 1. Tổng quan về phản ứng áp suất hạt nhân.
Mô hình khảo sát
1.1. Cấu trúc hạt nhân
Thí nghiệm tán xạ
α
trên nguyên tử của Rutherfor đã chứng tỏ sự tồn tại của hạt nhân. Nguyên
tử gồm hạt nhân ở bên trong và các electron chuyển động bên ngoài. Ở mức độ gần đúng nào đó hạt
nhân được xem như là chất điểm, khối lượng rất lớn gần như chiếm toàn bộ khối lượng nguyên tử và
chứa toàn bộ điện tích dương của nguyên tử.
hn nt e nt
m m Zm m=−≈
Hạt nhân được cấu tạo từ các nucleon. Có hai loại nucleon:
Proton, kí hiệu p, có khối lượng
27
p
m 1,67262.10 kg
−
=
, mang điện tích +e.
Neutron, kí hiệu n, có khối lượng
−
=
27
n
m 1,67493.10 kg
, không mang điện.
Kí hiệu hạt nhân
A
Z
X
, trong đó A là số khối, Z là số proton, N=A-Z là số neutron.
Lực liên kết giữa các nucleon gọi là lực hạt nhân (là lực tương tác mạnh), có bán kính tác dụng
vào khoảng 1fermi= 10
P
-15
Pm, và không phụ thuộc vào điện tích của các nucleon. Muốn tách nucleon ra
khỏi hạt nhân, cần phải tốn năng lượng để thắng lực hạt nhân.
Các phép đo chính xác đã chứng tỏ rằng khối lượng m của hạt nhân
A
Z
X
bao giờ cũng nhỏ hơn
tổng khối lượng của các nucleon tạo thành hạt nhân đó một lượng
m∆
, gọi là độ hụt khối hạt nhân.
pn
m [Zm (A Z)m ] m∆= + − −
. (1.1)
Theo định luật bảo toàn năng lượng và hệ thức Einstein ta có năng lượng liên kết:
2
lk
E m.c= ∆
. (1.2)
Năng lượng liên kết của các hạt nhân là năng lượng cần thiết để tách hạt nhân thành các nucleon
riêng biệt, nó đặc trưng cho sự bền vững của hạt nhân. Để so sánh độ bền vững của hạt nhân, người ta
đưa ra khái niệm năng lượng liên kết riêng:
lk
E
A
ε=
, năng lượng liên kết riêng càng lớn thì càng bền
vững.
1.2. Phản ứng tổng hợp hạt nhân
Phản ứng tổng hợp hạt nhân là quá trình hai hạt nhân nhẹ được tổng hợp để tạo thành một nhân
mới nặng hơn, đồng thời nó giải phóng một năng lượng.
12 34
XX XX+→+
hoặc
124 3
X (x ,x )X
. (1.3)
Quá trình này bị cản trở bởi lực đẩy Coulomb, vì nó có tác dụng ngăn cản hai hạt tiến đến đủ
gần để lọt vào vùng tác dụng của lực hút hạt nhân và “tổng hợp” với nhau, độ cao của hàng rào thế
Coulomb phụ thuộc vào điện tích và bán kính của hai hạt nhân tương tác. Dựa vào đồ thị sự phụ thuộc
của năng lượng liên kết riêng theo số khối A của hạt nhân ta thấy, năng lượng liên kết trung bình trên
một nucleon tăng theo số khối A trong miền A bé, nên khi tổng hợp hai hạt nhân rất nhẹ thành một hạt
nhân nặng hơn thì một năng lượng
( )
A
εε
−
được giải phóng, trong đó A là số khối tổng cộng của các
hạt nhân được tổng hợp,
ε
là năng lượng liên kết trung bình trên một nucleon đối với các hạt nhân
trước phản ứng, còn
ε
là năng lượng liên kết trung bình trên một nucleon đối với các hạt nhân sau
phản ứng.
Điều kiện xảy ra phản ứng tổng hợp hạt nhân:
Các hạt nhân phải có động năng đủ lớn để chúng vượt hàng rào thế Coulomb và tiến lại gần
nhau với khoảng cách nhỏ hơn
15
3.10 m
−
. Khi đó lực hạt nhân sẽ có tác dụng và phản ứng xảy ra.
Hình 1.1 Đồ thị sự phụ thuộc của năng lượng liên kết riêng theo số khối
A của hạt nhân.
E
lk
/A (MeV/nucleon)
Năm 1957 J. D. Lawson chứng minh được rằng để đốt cháy và duy trì môi trường plasma ổn
định thì nồng độ plasma n (hạt/m
P
3
P), thời gian nhốt plasma
τ
(s) và nhiệt độ plasma T (K) phải thoả
mãn bất đẳng thức :
21 3
n T 5.10 keV.s/ m
τ
≥
. (1.4)
Điều kiện (1.4) được gọi là tiêu chuẩn Lawson.
Theo (1.4), nhiệt độ Mặt Trời vào khoảng T=10
P
10
PK thì xảy ra phản ứng tổng hợp hạt nhân. Tuy
nhiên, trong thực tế nhiệt độ Mặt Trời chỉ vào khoảng T=10
P
7
PK, do đó, phản ứng tổng hợp hạt nhân xảy
ra phải dưới điều kiện có hiệu ứng đường ngầm lượng tử.
Trong những thiên thể có mật độ vật chất cao như sao lùn trắng (khoảng 10
P
10
Pg cmP
-3
P) hay sao
neutron (khoảng 10
P
13
Pg cmP
-3
P) thì phản ứng tổng hợp hạt nhân đóng vai trò quan trọng. Theo Salpeter và
Van Horn [24] và Chugunov et al [9], các phản ứng này có thể xảy ra dưới năm chế độ khác nhau, tùy
theo sự phụ thuộc vào nhiệt độ hay vào mật độ của plasma nhiều hay ít: Ở nhiệt độ đủ cao để plasma
trở nên rất loãng, tốc độ phản ứng hạt nhân phụ thuộc chủ yếu vào nhiệt độ và loại phản ứng này được
gọi là phản ứng nhiệt hạt nhân với màn chắn yếu. Phản ứng nhiệt hạt nhân với thế màn chắn mạnh xảy
ra trong plasma đậm đặc hơn, tức là mức độ liên kết do thế Coulomb quan trọng hơn là chuyển động
nhiệt của các ion. Hai loại phản ứng trên thường được gọi vắn tắt là phản ứng nhiệt hạt nhân
(thermonuclear reactions). Khi mật độ vật chất rất lớn, tốc độ phản ứng sẽ ngày càng ít phụ thuộc vào
nhiệt độ, và hệ quả là ngay ở trong plasma có nhiệt độ rất thấp, phản ứng này vẫn có thể xảy ra. Các
phản ứng dạng này, chỉ xuất hiện ở những điều kiện cực điểm về mật độ hạt, hay mật độ khối lượng,
của môi trường plasma, được gọi là phản ứng áp suất hạt nhân (pycnonuclear reactions). Ngoài ra, còn
E
coul
~ Z
1
Z
2
(MeV)
nuclear well
Coulomb potential
V
r
r
0
Hình 1.2 Đồ thị hàng rào thế Coulomb.
tồn tại những phản ứng ở dạng trung gian, là những phản ứng áp suất hạt nhân nhưng tốc độ phản ứng
phải được tăng cường do nhiệt độ.
Ta có thể thấy rõ ảnh hưởng của mật độ vật chất cũng như của nhiệt độ lên tốc độ phản ứng hạt
nhân trên đồ thị Hình 1.3 của công trình [8]: Đối với phản ứng tổng hợp hai hạt nhân
20
Ne
và
24
Mg
xảy ra trong một số thiên thể, kể từ các giá trị khoảng
11 12 3
10 10 g cm
−
−
của mật độ khối lượng, tốc độ
phản ứng hầu như rất ít phụ thuộc vào nhiệt độ. Theo M. Beard and M. Wiescher [7], trên đồ thị Hình
1.4, ta thấy kể từ một giá trị mật độ khối lượng
ρ
nào đó, tốc độ phản ứng tổng hợp là hàm tăng rất
nhanh theo
ρ
.
Hình 1.3 Đồ thị tốc độ phản ứng tổng hợp hạt nhân phụ
thuộc vào mật độ khối lượng và nhiệt độ T [8].
Hình 1.4 Đồ thị tốc độ phản ứng tổng hợp hạt nhân phụ thuộc vào
mật độ khối lượng
ρ
[7].
Như vậy, phản ứng áp suất hạt nhân là phản ứng tổng hợp hạt nhân xảy ra ở mật độ lớn vào
khoảng 10
P
9
P g/cmP
3
P. Trong phòng thí nghiệm, để thực hiện phản ứng áp suất hạt nhân người ta nhốt
plasma dựa trên tính quán tính của các hạt ion dưới tác dụng của tia laser hay chùm tia ion nặng, chẳng
hạn như, người ta tạo nên các viên nhiên liệu rất nhỏ chứa hỗn hợp deuterium-tritium rồi bắn từng viên
vào buồng chân không, khi viên này đạt đến tâm bình chân không, chiếu chùm tia laser hay chùm ion
nặng vào viên đó trong thời gian cỡ 10
P
-11
P s đến 10P
-9
P s. Khi đó hỗn hợp deuterium-tritium nhận được
năng lượng với mật độ rất lớn trong thời gian cực ngắn, cỡ hàng chục megajoules trong 10
P
-9
P s, nó bị
nén lại với nồng độ tăng lên cỡ 1000 lần và nóng đến khoảng 10
P
8
P K, phản ứng tổng hợp xảy ra trước
khi các ion kịp chuyển động dịch ra xa nhau do quán tính của chúng lớn, sự giữ bằng quán tính sẽ làm
việc với mật độ hạt lớn và trong thời gian ngắn. Trong vật lí thiên văn, phản ứng áp suất hạt nhân giữa
C-C, C-O, O-O xảy ra ở bên trong của sao lùn trắng, sao neutron,…
Hình 1.5 Phản ứng áp suất hạt
nhân thực hiện trong phòng thí
nghiệm dùng phương pháp
hãm quán tính.
Hình 1.6 Quá trình phản ứng
xảy ra ở lớp vỏ của sao neuron.
1.3. Mô hình plasma một thành phần (OCP_One Component Plasma)
Để khảo sát tốc độ phản ứng tổng hợp hạt nhân, người ta thường sử dụng mô hình đơn giản
nhất, là mô hình plasma một thành phần, đó là một hệ thống kê gồm N những ion tích điện dương
Ze+
,
chuyển động trong một “biển” đồng nhất NZ electron mang điện tích
e−
có tác dụng trung hòa điện, hệ
này có nhiệt độ T và thể tích V của bình chứa. Ví dụ, trong phản ứng đốt cháy carbon xảy ra ở sao Lùn
trắng:
P
12
PC + P
12
PC , mô hình thích hợp là mô hình OCP.
Khi đó, tất cả các đại lượng Nhiệt Động Lực có thể được tính theo tham số tương liên
Γ
:
( )
2
Ze
akT
Γ=
, (1.5)
trong đó, a là bán kính khối cầu ion, được tính theo mật độ hạt n:
1/3
3
4
a
n
=
π
.
Ta nhận thấy rằng tham số
Γ
này thể hiện mối quan hệ giữa năng lượng tương tác Coulomb
trung bình giữa hai ion
( )
2
Ze
a
và năng lượng chuyển động nhiệt trung bình kT. Như vậy, tính chất của
plasma phụ thuộc vào độ lớn của tham số tương liên Γ: khi chuyển động nhiệt chiếm ưu thế, môi
trường plasma sẽ ở trạng thái lưu chất và ngược lại, nếu tương tác Coulomb chiếm ưu thế, ta sẽ có
plasma kết tinh. Giá trị ngưỡng của Γ, tại đó có sự chuyển pha từ lưu chất sang tinh thể lập phương tâm
khối (bcc) được đánh giá vào cỡ :
172
m
Γ=
[16].
Γ < 1 : plasma loãng (bên trong Mặt Trời, ICF – hãm quán tính).
Γ ≥ 1 : plasma đậm đặc (ruột sao Lùn trắng, vỏ sao Neutron: Γ = 10÷100).
1.4. Khái niệm thế màn chắn và hàm phân bố xuyên tâm
1.4.1. Thế màn chắn
Đối với hệ nhiều hạt, để tính thế năng tương tác hiệu dụng giữa hai ion nào đó của hệ, ta phải
tính đến tác dụng của môi trường xung quanh, tác dụng này được đặc trưng bởi một đại lượng gọi là
thế màn chắn, kí hiệu H(R) với R là khoảng cách liên ion. Hai ion này sẽ chuyển động trong trường thế
hiệu dụng:
( )
2
() ()
Ze
UR HR
R
= −
, (1.6)
hoặc nếu tính theo đơn vị
R
r
a
=
và
( )
2
Ze
a
,
ta viết :
1
() ()Ur Hr
r
= −
. (1.7)
1.4.2. Hàm phân bố xuyên tâm
Xác suất tương tác (contact probability) giữa hai ion cho bởi hàm phân bố xuyên tâm, được định
nghĩa như sau :
Nếu gọi u(r
R
ij
R) là thế năng tương tác giữa hai ion i và j trong N ion của plasma, thế năng toàn
phần của hệ là:
N
1 2 n ij
ij
U U(r ,r , ,r ) u(r )
<
≡=
∑
(1.8)
Xác suất tìm thấy ion 1 trong thể tích nguyên tố
1
dr
tại vị trí
1
r
, ion 2 trong
2
dr
tại vị trí
2
r
,…,
ion N ở trong
N
dr
tại vị trí
N
r
không phụ thuộc vận tốc mỗi hạt là:
[ ]
12
1
exp
N
U drdr dr
Q
−
β
(1.9)
với Q là tích phân cấu hình (tích phân trạng thái):
[ ]
12
exp
N
V
Q U drdr dr= −
∫
β
Xác suất để ion 1 được tìm thấy trong thể tích nguyên tố
1
dr
tại vị trí
1
r
, hạt 2 trong
2
dr
tại vị trí
2
r
,…hạt n trong
n
dr
tại vị trí
n
r
là:
( )
( )
[ ]
11 11
1
, , exp
n
n n nN n
V
P r r dr dr U dr dr dr dr
Q
+
= −
∫
β
( )
( )
[ ]
11
1
, , exp
n
n nN
V
P r r U dr dr
Q
+
⇒=−
∫
β
(1.10)
Ta gọi
( )
( )
11
, ,
n
nn
r r dr dr
ρ
là xác suất để có một ion nào đó (không nhất thiết là ion 1) được tìm
thấy trong thể tích nguyên tố
1
dr
tại vị trí
1
r
, ion khác thứ hai trong
2
dr
tại vị trí
2
r
…ion khác thứ n
trong
n
dr
tại vị trí
n
r
.
( )
( )
[ ]
11 11
!1
, , exp
( )!
n
n n nN n
V
N
r r dr dr U dr dr dr dr
Nn Q
+
=×−
−
∫
ρβ
( )
( )
( )
( )
11
!
, , , ,
( )!
nn
nn
N
rr Prr
Nn
ρ
=
−
. (1.11)
Từ định nghĩa trên thì
( )
( )
1
11
r dr
ρ
là xác suất để một trong những ion của hệ được tìm thấy trong
thể tích nguyên tố
1
dr
và vì mọi điểm
1
r
trong thể tích V tương đương nhau (
( )
( )
1
11
r dr
ρ
độc lập với
1
r
)
nên:
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét